Verantwoording van de inventarisatie van rood erfgoed in de gemeente Heumen

Door werkgroep Rood Erfgoed, Erfgoedplatform gemeente Heumen. Leden: B. Arts, B. Boersema, P. van Casteren, G. Derks, G. Oldemenger en mevr. P. Thijssen.

Inleiding

Cultureel erfgoed definiëren wij als de som van archeologie (bodemarchief), historische geografie (verwijzingen naar de ontstaanswijze van het landschap en bijzondere plekken daarbinnen) en historische bouwkunst (gebouwde objecten). Daarin sluiten wij ons aan bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de BAAC. De inventarisatie van cultureel erfgoed is een eerste stap in het traject van erfgoedbeleid of een structuurvisie.

Wij maken ten aanzien van de historische bouwkunst onderscheid tussen waardevaste, waardevolle en waardevrije objecten. Onder waardevast worden hier objecten verstaan die reeds een bepaalde status hebben of zelfs reeds bescherming genieten. Waardevol zijn elementen waarmee, afhankelijk van het erfgoedbeleid, rekening kan of moet worden gehouden in bijvoorbeeld bestemmingsplannen of structuurvisies. Waardevrij zijn de objecten die niet of nauwelijks van belang worden geacht voor de historische identiteit van het gebied. Voor het inventariseren van waardevaste onderdelen zijn wij uitgegaan van de bestaande monumentenlijsten en eerdere inventarisatietrajecten zoals de panden die zijn opgenomen ten tijde van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP). Hoewel panden in de laatste categorie (nog) niet beschermd zijn, worden deze door ons tot het waardevaste erfgoed gerekend en zijn geactualiseerd.

Inventarisatie

Met betrekking tot waardevaste objecten zijn er drie categorieën: Rijksmonument, Gemeentelijk monument en MIP-pand. Bij de objecten zijn codes geplaatst, bestaande uit een letter en een nummer.

De bepaling van waardevolle en waardevrije elementen is naast bureauonderzoek ook door veldwerk tot stand gekomen. Dit veldwerk spitste zich toe op de vraag of objecten informatiewaarde (wat vertelt het ons) en of belevingswaarde (wat is de kwaliteit van de vorm) bezitten, waarbij criteria als zeldzaamheid en gaafheid van het concept, de vorm en de betekenis zijn toegepast. Overeenkomstig het landelijke beleid om het culturele erfgoed op gebiedsniveau te beschermen hebben wij ons als vraag gesteld welke historische objecten omwille van hun voorkomen (typologie, architectuur en landschappelijke enscenering) de gebiedskarakteristiek bepalen of ondersteunen. Objecten die hieraan voldoen, zijn per definitie waardevol, bijvoorbeeld objecten uit de wederopbouwtijd. De natuur van het geofysische landschap speelt hier in ook een rol. De wijze waarop de mens natuurlijke elementen inpast of aanpast is per definitie ook cultuur.

Door de werkgroepen Groen en Rood Erfgoed is een lijst opgesteld van ensembles binnen de kernen van Nederasselt, Overasselt en Heumen. Een ensemble is een perceel overschrijdend gebied waarin gezichtsbepalend groen en rood erfgoed samenkomen.

Onder waardevrije objecten worden in eerste instantie panden verstaan die jonger zijn dan 50 jaar. De termijn van 50 jaar is gebruikelijk voor het onderscheid tussen historische panden en niet-historische panden bij cultuurhistorische inventarisaties, maar bijvoorbeeld ook in de monumentenwet. Hiermee is niet gesteld dat niet-historische objecten geen cultuurhistorische betekenis kunnen hebben, het is echter aan toekomstige generaties om een waarde toe te kennen aan deze betekenis.

Er zijn ook historische objecten die onder de noemer waardevrij kunnen worden geschaard. Daarbij is vooral te denken aan panden die in de loop der tijd dermate zijn gewijzigd, dat zij geen beeld ondersteunende rol meer hebben. De identiteit van het gebied speelt hierbij een belangrijke rol.


Wij hebben bij waardevolle panden onderscheid gemaakt tussen het algemeen kerncriterium en een objectgericht accentcriterium. Het algemeen kerncriterium is voor alle panden hetzelfde. Een historisch pand met een bepaalde (of een sterke) karakteristiek. Dat is waarom ze op de kaart staan. In aanvulling daarop hebben we accentcriteria gebruikt en hieronder kort in een overzicht gedefinieerd. De accentcriteria zullen niet in een kaartlaag komen. De accentcriteria zijn toegewezen door visuele constatering of door bijdrage van kennis van een van de werkgroepleden. Literatuur- of archiefonderzoek maakt er géén deel van uit, omdat ons in dit stadium van de inventarisatie daarvoor de tijd ontbreekt.

Standaard accentcriteria voor selectie als waardevol beeldbepalend pand:

  • Architectuur
  • Stedenbouw
  • Gebruik
  • Bouwhistorie
  • Positionering
  • Typologie